Σύντομη αναφορά σε δύο τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους της Λευκάδας
Γιώργος Λ. Θερμός, Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός
ΛΑ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΛΕΥΚΑΔΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ
Κηποθέατρο Άγγελος Σικελιανός 23-24-25 Ιουλίου 2026
ΤΟ ΤΟΠΙΟ : ΕΝΑ ΑΓΑΘΟ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΟΣ ΕΝ ΚΙΝΔΥΝΩ
Περιεχόμενα
A.Το Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ) «Β. ΑΚΤΗ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ». 2
1. Η κήρυξη ως ΤΙΦΚ της Βόρειας Ακτής της Λευκάδας. 2
2. Διακριτές Ζώνες , ως προς την θεσμοθετημένη προστασία , εντός του ΤΙΦΚ. 3
3. Το παρελθόν ,το παρόν και το μέλλον του ΤΙΦΚ βόρειας Λευκάδας. 6
Β. Το Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ) Όρμου Βλυχού. 11
1) Η κήρυξη ως ΤΙΦΚ του όρμου Βλυχού (Φ.Ε.Κ. 277/Β/20.03.1980) 11
2) Το Βλυχό στην ιστοσελίδα του Δήμου Λευκάδας 12
3) Η σπίθα της ανάπτυξης που αναζητούσε το Βλυχό!!! 12
4) Η προς χωροθέτηση μαρίνα στο Βλυχό ως ένα παράδειγμα βάναυσης αλλοίωσης του τοπίου. 13
Το Τοπίο ως δημόσιο αγαθό
«Το τοπίο στην Ελλάδα έχει αναγνωριστεί ως αγαθό δημοσίου συμφέροντος, με σημαντικό ρόλο στο περιβάλλον – φυσικό και πολιτιστικό – στην κοινωνική και οικονομική ζωή του κάθε τόπου. Έννοια σύνθετη και πολυδιάστατη, στο βαθμό που δεν αφορά μόνο το οικοσύστημα, το σκηνικό, τις ιστορικές ή συναισθηματικές μνήμες, αλλά όλα αυτά μαζί. Το ελληνικό δίκαιο μερίμνησε έγκαιρα για την προστασία και αειφορική διαχείριση του τοπίου, όχι μόνο υπό την έννοια του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και για λόγους πολιτιστικούς, αισθητικής, εθνικής οικονομίας και ποιότητας της κοινωνικής ζωής. Τα θεσμικά μέτρα συμπληρώθηκαν σταδιακά, από το 1938 έως σήμερα, με την κύρωση, το 2010, της «Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου» ή «Σύμβασης της Φλωρεντίας» (ΕΣΤ)»). [2]
Με τον Ν.1469/1950 θεσμοθετείται η διαδικασία χαρακτηρισμού των ΤΙΦΚ μέσω πράξης του Υπουργού Παιδείας, όπου το τοπίο ταυτίζεται με περιοχές προστασίας φυσικής ή πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν και αισθητική αξία (πέραν της φυσικής ή πολιτιστικής) ή είναι ιδιαίτερα πρόσφορες για την αναψυχή του κοινού.
Ενδεικτική είναι η Υπ. Απόφαση κήρυξης του ΤΙΦΚ της Βόρειας Λευκάδας (ΦΕΚ 865Β’/1974),που εκδόθηκε βάση του Ν.1469/1950 όπως ΚΑΙ η συμπληρωματική της (ΦΕΚ 77Β’/1982) με την οποία επεκτάθηκαν «τα όρια της διατηρητέας περιοχής Αγίου-Iωάννου Γύρας ως τοπίου ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους μέχρι τις υπώρειες των γύρω λόφων της πόλεως, περιλαμβανομένου και του ελαιόφυτου κάμπου, για τους εξής λόγους:
I. Διότι η πόλη της Λευκάδας με τα χαμηλά της κτίρια εντάσσεται απόλυτα στο εντελώς επίπεδο τοπίο, το οποίο θα καταστρεφόταν ανεπανόρθωτα από ψηλές και ανεξέλεγκτες οικοδομές και
II. Διότι η λιμνοθάλασσα αποτελεί ένα πραγματικό αξιόλογο στοιχείο του Λευκαδίτικου τοπίου που αξίζει να προστατευθεί».
Ερχόμαστε σήμερα 90 χρόνια μετά τα πρώτα νομοθετήματα να διαπιστώσουμε ότι στο βωμό της λεγόμενης «ανάπτυξης» εφαρμόστηκαν και εφαρμόζονται πολιτικές ωθούμενες από τη λογική της διαρκούς μεγέθυνσης, χρησιμοποιώντας τον δήθεν περιβαλλοντικό σχεδιασμό ουσιαστικά μακράν από τα χωρικά δρώμενα.
Αναμενόμενο ήταν η αλλοίωση πολύτιμου πλούτου της ταυτότητας και αναγνωρισιμότητας του ελληνικού χώρου όπως μπροστά στα μάτια μας εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια και στη Λευκάδα.
Σκοπός της εισήγησης αυτής είναι η παράθεση κρίσιμων στοιχείων που έθεσαν και θέτουν σε κίνδυνο δυο από τα αξιολογότερα τοπία της Λευκάδας του λεγόμενου βόρειου μετώπου της Πόλης και του όρμου του Βλυχού.
Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει στην ανάγκη και τη χρησιμότητα της συμμετοχής των πολιτών στη διατύπωση και εφαρμογή των πολιτικών που αφορούν στο τοπίο, προωθώντας έναν έγκαιρο σχεδιασμό βάσει των διαπιστωμένων αναγκών και στόχων των τοπικών κοινωνιών.
A.Το Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ) «Β. ΑΚΤΗ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ»
1. Η κήρυξη ως ΤΙΦΚ της Βόρειας Ακτής της Λευκάδας
Η κήρυξη ως ΤΙΦΚ έγινε με δύο διαδοχικές αποφάσεις υπουργών πολιτισμού, Κων/νος Τσάτσος 1974[3] και Μελίνα Μερκούρη 1981[4] καθορίζοντας προστατευταίο το ευρύτερο τοπίο, από το κάστρο της Αγίας Μαύρας μέχρι και τον Αη Γιάννη συμπεριλαμβανομένου και του ελαιώνα.
Αν και σε κάθε ανάλυση το τοπίο πρέπει να αντιμετωπίζεται ενιαία και σε συνάρτηση με την συνολική περιοχή, εν προκειμένω θα αναφερθώ ξεχωριστά στις τρείς « ζώνες» που έτυχαν και τυγχάνουν διαφορετικού βαθμού νομικής προστασίας βάση ειδικότερων διατάξεων.
2. Διακριτές Ζώνες , ως προς την θεσμοθετημένη προστασία , εντός του ΤΙΦΚ.
- Ζώνη Α αρχαιολογικού χώρου του Κάστρου Αγίας Μαύρας [5]:
Το 2005 με απόφαση του υφυπουργού Πολιτισμού Πέτρου Τατούλη (ΦΕΚ 1061/Β/27-7-2005) σε τμήμα του ΤΙΦΚ θεσμοθετείται η αδόμητη ζώνη Α / απολύτου προστασίας του αρχαιολογικού χώρου του Μεσαιωνικού Κάστρου Αγίας Μαύρας ως προέχοντος Βυζαντινού Μνημείου (ΦΕΚ 28Α /1922 ) εντός της οποίας ευρίσκεται τόσο το τουριστικό περίπτερο όσο και οι εκτάσεις του εγκαταλελειμμένου και υπό κατάρρευση οινοποιείου του ΤΑΟΛ.
- ΖΟΕ : Το 1997 με το ΠΔ/14-11-1977 , ΦΕΚ (1096 /Δ/97) ( Υφυπουργός Θ. Κολιοπάνος, Πρόεδρος Δημοκρατίας Στεφανόπουλος Κ.) θεσπίστηκε Ζώνη Οικιστικού Ελέγχου (ΖΟΕ) σε τμήμα της Γύρας ( από τους μύλους μέχρι τον αρχαιολογικό χώρο)
όπου απαγορεύεται η δόμηση και η αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος και Επιτρέπονται Μόνο:
✓ Η κατασκευή δημοτικών εγκαταστάσεων, όπως υπαίθριων αθλητικών εγκαταστάσεων, περιπτέρων-αναψυκτηρίων, αποδυτηρίων λουσμένων, αποχωρητηρίων εξ ελαφράς κατασκευής, στεγάστρων, κιοσκιών, τεντών, εγκαταστάσεων παιδότοπων και εγκαταστάσεων στήριξης φυτών, (πέργκολες), έπειτα πάντα από έγκριση της αρμόδιας Επιτροπής Πολεοδομικού και Αρχιτεκτονικού Ελέγχου (ΕΠΑΕ) και επιπλέον ορίζεται :
✓ Κατώτατο όριο κατάτμησης και αρτιότητας τα 10 στρέμματα,
✓ Μέγιστη επιτρεπόμενη δομήσιμη επιφάνεια κτιρίων 80 τμ.
✓ Μέγιστο επιτρεπόμενο ύφος κτιρίων 4,5 μέτρα μετρούμενο από το περιβάλλον φυσικό έδαφος συμπεριλαμβανομένης και της στέγης, η κατασκευή της οποίας είναι υποχρεωτική.
✓ Στις περιοχές αυτές απαγορεύεται η διάνοιξη ιδιωτικών οδών παράλληλων προς την ακτογραμμή ή και κάθετων προς αυτή. Επιτρέπεται μόνο η διάνοιξη κοινοτικών και δημοτικών οδών, σύμφωνα με τη διαδικασία της ΚΥΑ 69269/5387/1950 (Β’ 678)»
- Αη Γιάννης- Ελαιώνας :Για την υπολειπόμενη περιοχή του ΤΙΦΚ δηλ από τους Μύλους μέχρι τον Αη Γιάννη συμπεριλαμβανομένου και του Ελαιώνα, έχουν εφαρμογή οι προβλέψεις του ΓΠΣ[6] της πόλης στο οποίο προτείνονται παρεμβάσεις/μελέτες για :
«Προστασία- ανάδειξη του Τοπίου Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους της Γύρας, της περιοχής Αη Γιάννη και του ελαιώνα της Λευκάδας»
Συμπληρωματικά σημειώνεται ότι η περιοχή του Ελαιώνα παλαιότερα είχε χαρακτηριστεί ως αγροτική γη υψηλής παραγωγικότητας.
3. Το παρελθόν ,το παρόν και το μέλλον του ΤΙΦΚ βόρειας Λευκάδας
Η αναφορά θα γίνει κατά περιοχή όπως περιεγράφηκαν παραπάνω από δυτικά προς ανατολικά.
Η αρχή της υποβάθμισης ή τουλάχιστον της χωρίς συγκεκριμένους όρους «αξιοποίησης» του τοπίου, ξεκινάει με το ΓΠΣ της πόλης στο οποίο προβλέπονταν : « Ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων στις εκτός ορίων ΓΠΣ περιοχές «ΓΥΡΑ» και «ΑΓΙΟ ΙΩΑΝΝΗ» σε συνάρτηση με μέτρα για την προστασία του Περιβάλλοντος όπως αυτά θα καθορίζονται από ειδικές μελέτες».
Οι ειδικές μελέτες που προβλέπονταν στο ΓΠΣ λόγω του θεσμοθετημένου ΤΙΦΚ , βέβαια ποτέ δεν έγιναν και ο συνδυασμός της σχετικά φθηνότερης γης με τις διευκολύνσεις της εκτός σχεδίου δόμησης είχαν σαν αποτέλεσμα την μετατροπή σε «οικόπεδα/φιλέτα» της μεγαλύτερης έκτασης της περιοχής και την εν τοις πράγμασι οικοδόμηση του ΤΙΦΚ κατά τρόπο άναρχο και επισφαλή ειδικά σε περίπτωση πυρκαγιάς (Μάτι 2018).
Χαρακτηριστική είναι η αλλοίωση της παράκτιας ζώνης στον Αη Γιάννη που συντελέστηκε μετά την κατάληψη του αιγιαλού από τον παραλιακό δρόμο στο μακρινό 1980, πρακτική που δυστυχώς συνεχίζεται και στις μέρες μας εν χορδαίς και οργάνοις… βαφτίζοντας μάλιστα προκλητικά το μπάζωμα του αιγιαλού με ογκόλιθους και μπετά ως έργο αποκατάστασης της ακτής λόγω της θεομηνίας !!! τη στιγμή που ακριβώς αυτό το ίδιο το έργο συνετέλεσε μεταξύ και άλλων σχετικών έργων, στην εξαφάνιση της αμμουδιάς στον Αη Γιάννη.
Χαρακτηριστικά στην τελευταία ακτομηχανική μελέτη, 2023, της ΠΕ Λευκάδας όπως και σε παλαιότερη του ΑΠΘ , αναφέρεται ότι «η κλίση του πρανούς που διαμορφώθηκε με ΦΟ σε μήκος 310 μέτρα της ακτής ΕΊΝΑΙ ΠΙΟ ΑΠΌΤΟΜΗ ΑΠΌ 1:1,5 και κατά τόπους από 1:1 που δεν επαρκεί για την αποτελεσματική απόσβεση των κυματισμών», εννοώντας προφανώς την δυναμική που αναπτύσσεται λόγω του «αντιμάμαλου» που απομακρύνει την άμμο από την παραλία.
- Η περιοχή της Ζώνης οικιστικού ελέγχου (ΖΟΕ)
Στην εικόνα που ακολουθεί φαίνονται τα όρια ιδιοκτησιών σύμφωνα με τις δηλώσεις ιδιοκτησίας στο κτηματολόγιο με ημερομηνία εγγραφών/μεταβολών μέχρι 15-7-26.
Επειδή όλες αυτές οι ιδιοκτησίες έχουν από χρόνια υπαχθεί σε ειδικό καθεστώς χωροταξικών και πολεοδομικών όρων και περιορισμών (ΠΔ/14-11-1977 , ΦΕΚ (1096 /Δ/97) για λόγους δημοσίου συμφέροντος (προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς}, οφείλει η εκάστοτε διοίκηση να επαγρυπνεί και να παρεμβαίνει για την προστασία αυτού του δημοσίου συμφέροντος άσχετα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς που τις διέπει ειδικά στην έκδοση νέων ΟΑ ή ακόμη και ρυθμίσεων αυθαιρέτων κατασκευών κάθε είδους.
‘Όσον αφορά το μέλλον της ΖΟΕ ας ελπίσουμε να μην ευοδωθούν οι διαπιστώσεις της ΟΧΕ, 14-8-2018 σελ. 133 «Μέσω της επιτόπιας έρευνας, λέει ο μελετητής, που πραγματοποιήθηκε στις περιοχές κάλυψης της ΖΟΕ διαπιστώνεται η ανάγκη αναθεώρησης των όρων της ΖΟΕ, ώστε να υπάρξει ένας συνολικός σχεδιασμός της περιοχής που να ανταποκρίνεται στα σημερινά χαρακτηριστικά και τις αναπτυξιακές ανάγκες της περιοχής…», είτε μέσω του πολυαναμενόμενου ΤΠΣ, είτε μέσω κάποιας “fast-track” ιδιωτικής πολεοδόμησης τύπου ΕΣΧΑΣΕ (Ειδικό Σχέδιο Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικών Επενδύσεων)
- Η περιοχή του ΤΙΦΚ εντός του αρχαιολογικού χώρου
Στην επόμενη εικόνα από το αρχαιολογικό κτηματολόγιο αποτυπώνεται η αρχαιολογική ζώνη Α/απολύτου προστασίας του αρχαιολογικού χώρου της Αγίας Μαύρας. Όπως φαίνεται και στον χάρτη τμήμα της ζώνης Α βρίσκεται εντός του ΤΙΦΚ Βόρειας Λευκάδας και εντός της ζώνης Α βρίσκονται και τα εγκαταλειμμένα κτίρια του ΤΑΟΛ και του πάλαι ποτέ Τουριστικού Περίπτερου.
Στο παρελθόν και πριν την κήρυξη της ζώνης Α του αρχαιολογικού χώρου κατασκευάστηκαν στο μεν γήπεδο φερόμενης τότε ιδιοκτησίας του ΤΑΟΛ, εγκαταστάσεις Οινοποιείου με τελευταία ΟΑ το 1971, στο δε γήπεδο της ζώνης Λιμένα το τουριστικό περίπτερο και οι καμπίνες χωρίς οικοδομική άδεια.
Με δεδομένο ότι και τα δύο κτίρια βρίσκονται σε άμεση γειτνίαση και οπτική επαφή με το μνημείο του Κάστρου αμφισβητείται τόσο η νομιμότητα των ΟΑ που εκδόθηκαν όσο και οι τυχόν εξαιρέσεις από την κατεδάφιση ή και νομιμοποιήσεις αυθαιρέτων κατασκευών, ανεξάρτητα από τον χρόνο που πραγματοποιήθηκαν ειδικά εάν δεν είχε προηγηθεί η απαιτούμενη έγκριση από το υπουργείο πολιτισμού.
Σύμφωνα με τον αρχαιολογικό νόμο μετά την κήρυξη της ζώνης Α ως αδόμητης δεν επιτρέπεται η δόμηση εντός αυτής της ζώνης.
Συγκεκριμένα στο άρθρο 13 του Ν.3028/2002 ( αρχαιολογικός νόμος ) ορίζεται: «…Στην περιοχή αυτή (Ζώνη Α) μπορεί να επιτρέπεται με ειδικά αιτιολογημένη απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού ύστερα από γνώμη του Συμβουλίου (του ΚΑΣ) μόνο η κατασκευή κτισμάτων ή προσθηκών σε υπάρχοντα κτίρια που είναι αναγκαία για την ανάδειξη των μνημείων καθώς και για την εξυπηρέτηση της χρήσης τους ( των μνημίων)»
Σύμφωνα δε με την εισήγηση της ΔΒΜΑ του Υπουργείου Πολιτισμού κατά την σχετική συνεδρίαση του ΚΑΣ με αφορμή την αίτηση έγκρισης της τότε μελέτης που υποβλήθηκε από το Λιμενικό Ταμείο για το τουριστικό περίπτερο (πρακτικό της Συνεδρίασης 41/19-10-2021 , ΘΕΜΑ 22o Πρόεδρος: Γεώργιος Διδασκάλου, Γενικός Γραμματέας Πολιτισμού, Εισηγήτρια: Ιουλία Παπαγεωργίου, Προϊσταμένη Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων): «Εκτός από την ανωτέρω μνημονευθείσα στο νόμο εξαίρεση, η οποία αφορά στα αναγκαία για την εξυπηρέτηση των αρχαιολογικών χώρων κτίρια και προφανώς παραπέμπει σε κτίρια, την ευθύνη των οποίων έχει το ΥΠΠΟΑ και όχι άλλοι φορείς ή ιδιώτες, όπως αναψυκτήρια του ΟΔΑΠ, W.C. των αρχαιολογικών χώρων, πωλητήρια ,κ.λπ., εντός των αδομήτων Α ζωνών επιτρέπεται μόνο η συντήρηση και επισκευή των νομίμως υφισταμένων κτισμάτων για λόγους χρήσης και υγιεινής, απαγορευομένης οποιασδήποτε επέκτασης καθ’ ύψος ή κατ’ έκταση. Εντός των αδομήτων Α ζωνών απαγορεύεται η δόμηση, οποιαδήποτε φυσική ή τεχνητή διαμόρφωση του εδάφους καθώς και οποιαδήποτε άλλη κατασκευή, για την οποία απαιτείται ή δεν απαιτείται έγκριση της αρμόδιας πολεοδομικής αρχής, π.χ αποθήκες, θερμοκήπια, τροχόσπιτα, δεξαμενές, αντλιοστάσια, ποιμνιοστάσια, καντίνες, κ.λπ. Επίσης απαγορεύεται η διάνοιξη νέων οδών, η διαπλάτυνση και ασφαλτόστρωση υφισταμένων οδών, επιτρεπομένης μόνο της βελτιώσεως των υπαρχόντων οδοστρωμάτων. Ας σημειωθεί, τέλος, ότι ακόμη και για την απλή παραχώρηση χρήσης αιγιαλού και παραλίας σε δήμους για την ανάπτυξη ομπρελοκαθισμάτων κατά την καλοκαιρινή περίοδο, σπανίως αυτό επιτρέπεται εντός αδομήτου ζώνης Α και πάντοτε κατόπιν γνωμοδότησης του Κ.Α.Σ.»
Και συνεχίζει η εισήγηση της ΔΒΜΑ του Υπουργείου, μεταφέρω επί λέξει από το πρακτικό : «Όταν το Υπουργείο κηρύσσει μία αδόμητη ζώνη, θέλει η συγκεκριμένη περιοχή να παραμείνει αλώβητη και όχι να γεμίσει με στέγαστρα ή με σκίαστρα ή με deck και όπως υποστηρίζει η εισηγήτρια, ως Υπουργείο δεν το έχουν κάνει ποτέ αυτό, συνεπώς για τη ΔΒΜΑ αυτά είναι απορριπτέα»
Το 2021 η τότε και νυν πολιτική ηγεσία του υπουργείου πολιτισμού, δυστυχώς με ομόφωνη!!! σύμφωνη γνώμη του ΚΑΣ και τις «άοκνες» προσπάθειες τοπικών παραγόντων, όχι μόνο αγνόησε την ιδιαιτερότητα του χώρου αλλά και σε αντίθεση με την ίδια την κεντρική υπηρεσία του υπουργείου πολιτισμού, με μια απόφαση, προσβλητική για την ιστορία του χώρου, ενέκρινε μελέτη που προβλέπει όχι μόνο την ανακατασκευή των υπό κατάρρευση κτιριακών εγκαταστάσεων αλλά και εργασίες που αυξάνουν τα πολεοδομικά μεγέθη όπως αποφάνθηκε το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής της ΠΕ ΛΕΥΚΑΔΑΣ (: «οι προβλεπόμενες ανακατασκευές ή και νέες κατασκευές στο σύνολο των 8,5 στρεμμάτων του γηπέδου κρίθηκαν ως ασύμβατες με την φυσιογνωμία του χώρου και αντίθετες με την πολεοδομική νομοθεσία (αύξηση δόμησης και όγκου , αλλαγές χρήσης , κλπ»).
Με την απόφαση αυτή (σημειωτέο ότι εκκρεμεί η προσφυγή στο ΣΤΕ από το 2022) το Υπουργείο Πολιτισμού άναψε το πράσινο φως από την πλευρά της αρχαιολογίας στην εγκατάσταση νέων χρήσεων ήτοι καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος εντός της αδόμητης ζώνης , βαφτίζοντας μάλιστα την όλη επιχείρηση ως «Εργασίες για λειτουργική, ενεργειακή αναβάθμιση!!!, στατική ενίσχυση και διαμόρφωση περιβάλλοντος χώρου υφιστάμενων??? τουριστικών εγκαταστάσεων» σε μια προσπάθεια απαλλαγής ειδικών αδειοδοτήσεων που απαιτούνται σε τέτοιου είδους και σημασίας περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται και η επί του συγκεκριμένου απόφαση του ΣΤΕ τον Αύγουστο του 2025.[7]
Τέλος για τα σημερινά κυοφορούμενα στην εν λόγω ζώνη, ιδιαίτερη σημασία έχουν τα αναφερόμενα στην ΕΓΚΥΚΛΙΟ 6η της συντονιστικής επιτροπής των Συμβολαιογραφικών Συλλόγων Ελλάδας: «Περαιτέρω, σύμφωνα με το υπ’ αριθμ. πρωτ. 21803/26-3-1987 έγγραφο του Υπουργείου Δικαιοσύνης κατά τη σύνταξη συμβολαίων, αφορώντων σε ακίνητα που βρίσκονται εν όλω ή εν μέρει μέσα στις ζώνες ασφαλείας των φάρων, ν’ αναγράφεται στο συμβόλαιο ότι: «Ετέθησαν υπόψη των συμβαλλομένων οι διατάξεις του άρθρου 2 παρ. 5 του ν. 1629/51 “περί Φάρων”, κατά τις οποίες γύρω από τους Φάρους ορίζεται ζώνη ασφαλείας τους ακτίνας διακοσίων (200) μέτρων, η οποία ζώνη εάν μεν ανήκει στο δημόσιο δεν μπορεί να πουληθεί ή ενοικιαστεί ή οπωσδήποτε εκχωρηθεί πρόσκαιρα ή οριστικά σε ιδιώτη ή οργανισμό, εάν δε δεν ανήκει στο Δημόσιο, απαλλοτριώνεται υπέρ αυτού.».
Εξυπακούεται ότι η διάταξη αφορά τόσο το τουριστικό περίπτερο όσο και το πρώην οινοποιείο του ΤΑΟΛ, αφορά λόγους ασφαλείας της ναυσιπλοΐας και έχει τεθεί σε ισχύ από το 1951.
Β. Το Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ) Όρμου Βλυχού
1) Η κήρυξη ως ΤΙΦΚ του όρμου Βλυχού (Φ.Ε.Κ. 277/Β/20.03.1980)
2) Το Βλυχό στην ιστοσελίδα του Δήμου Λευκάδας [8]
«Το Βλυχό αποτέλεσε επί 600 χρόνια τόπο που κληρονομούνταν από τον ένα κατακτητή στον άλλον. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας 1479-1684 ανήκε σε Τούρκους πασάδες. Στα χρόνια των Ενετών 1684-1789, μοιράστηκε σε φεουδάρχες που πολεμούσαν στο πλευρό των Ενετών κατά των Τούρκων όπως ήταν οι Τσαλαμπαίοι, Μαχαιραίοι, Δίπλας, Κόντε Καββαδάς, Βαλαωριταίοι κ.α.
Σε αντίστοιχους απογόνους αυτών πέρασαν και στα επόμενα χρόνια των Άγγλων, Γάλλων, Ρωσοτούρκων αλλά και Ελλήνων.
Το κατά καιρούς καθεστώς των κατακτητών εξυπηρετούσε πάντα την τάξη των ευγενών επειδή μέσω αυτών ασκούνταν με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα η εξουσία προς τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις.
Ο λαός που βρέθηκε με περιουσία στο Βλυχό – όπως και στο Γενί- δεν απέκτησε τίποτε από δωρεές. Εξαγόρασε την γη αυτή με αίμα και ιδρώτα. Πρώτα με την προσωπική εργασία του μιας και την μίσθωνε από τους άρχοντες και λίγο λίγο την αγόρασε.
Έπειτα με τα εμβάσματα που έστελναν οι χωριανοί από την Αμερική. Μέχρι το 1950 γύριζε ο φοροεισπράκτορας της οικογένειας Βαλαωρίτη στη θάλασσα του Βλυχού και Νυδρίου κι από ότι ψάρια είχαν τα καΐκια μαζί τους, τους έπαιρνε το «αναλογούν» φόρο μιας και η θάλασσα ήταν του Βαλαωρίτη.
Το Βλυχό φαίνεται να κατοικούνταν πάντα ανά τους αιώνες από διάφορους κατακτητές. Σαν χωριό όμως με συνείδηση κοινή άρχισε να διαμορφώνεται από το 1850 κι εδώ. Ευτράπελες διηγήσεις που σώζονται στα αρχεία της αστυνομίας Κατωχωρίου μιλάνε για την αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πρώτων εμπορικών μαγαζιών που υπήρχαν τότε στο Βλυχό και συναγωνίζονταν το ένα το άλλο σε κατανάλωση.
Σαν χωριό το Βλυχό έφτασε στην κορυφή του από το 1910 έως το 1940. Δέκα τουλάχιστον μεγάλα εμπορικά της εποχής διακινούσαν πλήθος εμπορευμάτων προς και από το νησί. Στο Βλυχό χτυπούσε ο οικοδομικός παλμός όλου του νησιού. Ο δε έμπορος Γιάννης Σκλαβενίτης θεωρούνταν ένας από μεγαλύτερους εμπόρους της Δυτικής Ελλάδας. Τελικά όλα έσβησαν με τον πόλεμο του 1940.
Σήμερα – αν κι έχουν γίνει σημαντικά έργα στο χώρο της υλικοτεχνικής υποδομής- φαίνεται ότι αναζητεί την σπίθα που θα ανάψει πάλι την ανάπτυξη στην περιοχή μιας και αποτελεί το Βλυχό ένα εντυπωσιακής ομορφιάς μνημείο φυσικού κάλλους και έναν εκλεκτό πόλο έλξης» Η σύνταξη και η ορθογραφία όπως στην ανάρτηση , στιγμιότυπο 17-7-26.
3) Η σπίθα της ανάπτυξης που αναζητούσε το Βλυχό!!!
28.05.2025: https://ypodomes.com/epi-tapitos-i-chorothetisi-tis-neas-marinas-leykadas/
« Επί τάπητος η χωροθέτηση της νέας Μαρίνας Λευκάδας στο Βλυχό»
4) Η προς χωροθέτηση μαρίνα στο Βλυχό ως ένα παράδειγμα βάναυσης αλλοίωσης του τοπίου.
- Ο όρμος του Βλυχού αποτελεί Τοπίο Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (Φ.Ε.Κ. 277/Β/20.03.1980), προστατευόμενο ΚΑΙ από την Ευρωπαϊκή σύμβαση του Τοπίου (European Landscape Convention – ELC) και η εξαγγελθείσα εγκατάσταση βιομηχανικού τύπου μαρίνας στον μικρό όρμο είναι ασύμβατη με την φυσιογνωμία του τοπίου το οποίο αποτελεί ένα σύνολο σπάνιας φυσικής ομορφιάς σύμφωνα με την γνωμοδότηση αρ8/1979 του Τοπικού Συμβουλίου Νεότερων μνημείων Ηπείρου και την απόφαση του υπουργού πολιτισμού και Επιστημών της 30/ΙΑΝ/ 1980.
2. Στην υπό έγκριση ΣΜΠΕ της μαρίνας στο Βλυχό προτείνεται η επέκταση της υφιστάμενης χερσαίας ζώνης από 40 στρέμματα που είναι σήμερα, σε 134 στρέμματα που θα προέλθει με μπάζωμα της θάλασσας μπροστά στο θαλάσσιο μέτωπο του μικρού οικισμού του Βλυχού (Σχετ. χάρτης 448 ΣΜΠΕ-1 :ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΧΕΡΣΑΙΑΣ ΖΩΝΗΣ)
3.Δημιουργείται, με μπάζωμα της θάλασσας, ένα νέο νησί 35,5 στρεμμάτων ( τομέας 3) με διαμορφούμενο έδαφος!!! στο +3,8 μέτρα από την στάθμη θαλάσσης και χρήσεις άσχετες με την λειτουργεία τουριστικού λιμένα αλλά αποκλειστικά προοριζόμενο για ξενοδοχείο και ενοικιαζόμενες βίλλες με πισίνες και υπόγεια (6.600 τ.μ. νέας δόμησης μόνο στο νησί και 15.300 τ.μ. συνολικά)
4.Στην υφιστάμενη χερσαία ζώνη και στην κατά 20 έως 30 μέτρα πλάτους νεοδημιουργούμενη με μπάζωμα της θάλασσας μπροστά στο χωριό , χωροθετούνται 6.300 τ.μ. νέας δόμησης (τομέας 1 & 2) με χρήσεις διοίκηση, αποθήκες, τουρισμός- αναψυχή κλπ, δημιουργώντας ουσιαστικά μια νέα γραμμική ζώνη δόμησης που απομονώνει τον μικρό οικισμό από την θάλασσα σε όλο το σημερινό θαλάσσιο μέτωπο, καταστρέφοντας και το λειτουργούν σήμερα αλιευτικό καταφύγιο.
5.Το μέγεθος της Μαρίνας (830 σκάφη ελληνισμού και χώρος 44,3 στρεμμάτων για parking και συνεργεία σκαφών (τομέας 4 που καταλαμβάνει και το υφιστάμενο γήπεδο ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ (ΚΑΤΆΛΟΙΠΟ ΤΩΝ ολυμπιακών έργων!!!) όπως προτείνεται από τον υπό έγκριση σχεδιασμό, ουσιαστικά θα προκαλέσει ολική κατάληψη ( με μπάζωμα, προβλήτες και διαδρόμους ακόμα και για υδροπλάνα ( καταλαμβάνονται για την χερσαία και λιμενική ζώνη 450 στρέμματα από τα μόλις 1300 στρέμματα του αβαθούς και κλειστού όρμου) «που θα διαταράξει ανεπανόρθωτα το οικοσύστημα της ευρύτερης περιοχής» και μη συμβατό με την φέρουσα ικανότητα και την σπουδαιότητα ( χωροταξική -οικολογική-αλιευτική-αισθητική- πολιτιστική) του μικρού όρμου.
6.Ο όρμος του Βλυχού αποτελεί Ζώνη Διατήρησης Οικοτόπων & Ειδών (ΖΔΟΕ) του Δικτύου NATURA 2000 με μη επιτρεπόμενη την χρήση «μαρίνες» (σύμφωνα με το άρθρο 14γ του ΠΡΟΕΔΡΙΚΟΥ ΔΙΑΤΑΓΜΑΤΟΣ ΥΠ’ ΑΡΙΘΜ. 59 φεκ Α’ 114/29.06.2018 «Κατηγορίες και περιεχόμενο χρήσεων γής» όπως ΙΣΧΎΕΙ μετά τις τροποποιήσεις (Νόμος 4685/2020Άρθρο 44) και μέσω και αυτής της ΣΜΠΕ επιχειρείται η αλλαγή προς το δυσμενέστερο των επιτρεπόμενων χρήσεων εντός των ζωνών προστασίας του Δικτύου NATURA 2000 για σκοπούς REAL ESTATE.
7.Στο νότιο τμήμα του όρμου καταγράφεται υγρότοπος με κωδικό LEF 009, που ήδη δέχεται πιέσεις και με την ΣΜΠΕ μεγάλο τμήμα του μπαζώνεται για χερσαίες εγκαταστάσεις και δημιουργία νέου νησιού μπροστά στα νηπιαγωγεία. (Το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων – Υγροτόπων (ΕΚΒΥ) καταγράφει τον Όρμο Βλυχού με ονομασία «Λιμνοθάλασσα Βλυχού» και κωδικό GR22419900000).
8. Η θάλασσα και ο όρμος αν και αποτελεί Ζωτικό Χώρο για τον μικρό πανάρχαιο παράκτιο οικισμό του Βλυχού, με την προτεινόμενη χωροθέτηση νέων κτιριακών έργων διακόπτεται βάναυσα η πανάρχαια επαφή και σχέση του οικισμού με την θάλασσα και όλες οι εναλλακτικές που περιγράφονται στην ΣΜΠΕ είναι σε πλήρη αντίθεση με το Γενικό Πλαίσιο Χωροταξικού Σχεδιασμού και Αειφόρου Ανάπτυξης (άρθρο 9 του Γ.Π.Χ.Σ.Α.Α) και το Περιφερειακό Χωροταξικό Πλαίσιο Περιφέρειας Ιονίων Νήσων(Φ.Ε.Κ. 16/ΑΑΠ/05.02.2019)
9.Αν και το άρθρο 9 παρ. ζ του Γ.Π.Χ.Σ.Α.Α. προβλέπει «Βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων (…) και στήριξη εναλλακτικών και ήπιων μορφών ανάπτυξης» , ) ο σχεδιασμός της μαρίνας αλλοιώνει αντί να διαφυλάσσει και να αναδεικνύει τα τοπικά χαρακτηριστικά και τη μνήμη του τοπίου.
10.Δεν εξετάσθηκε στις εναλλακτικές η κατασκευή του τουριστικού καταφύγιου Βλυχού που έχει αδειοδοτηθεί σε αντίθεση με τα προβλεπόμενα (άρθρο 9 παρ. γ του Γ.Π.Χ.Σ.Α.Α: « Ειδικότερα επιδιώκεται γ) η αναβάθμιση των υφιστάμενων τουριστικών εγκαταστάσεων»
11.Χωροθετούνται μέσα στην μπαζωνόμενη!!! Θάλασσα, 15300 τ.μ. κτίρια την στιγμή που στο άρθρο 9 παρ. ζ του Γ.Π.Χ.Σ.Α.Α προβλέπεται «Η αποφυγή χωροθέτησης, κοντά στην παραλία, εγκαταστάσεων που δεν απαιτούν γειτνίαση με τη θάλασσα, καθώς και αποφυγή εγκαταστάσεων πολύ μεγάλης κλίμακας»
12.Το μέγεθος του έργου ( νέα δόμηση 15300 έως 27000 τ.μ. – μπάζωμα 80 στρεμμάτων θάλασσας στο μέτωπο του προ του 1923 οικισμού) αλλοιώνει αντί να διαφυλάσσει τα τοπικά χαρακτηριστικά (άρθρο 9 παρ. ζ του Γ.Π.Χ.Σ.Α.Α: «η διαφύλαξη των τοπικών χαρακτηριστικών»
13.Μία από τις κατευθύνσεις της ολοκληρωμένης περιφερειακής στρατηγικής, σύμφωνα με το άρθρο 7 του Π.Χ.Π. της Περιφέρειας Ιονίων Νήσων, είναι η «προώθηση έργων και υποδομών που αφορούν στην άρση της απομόνωσης με προτεραιότητα στα έργα μεταφορών, στην ανάπτυξη ειδικών μορφών τουρισμού, στην ανάπτυξη του θαλάσσιου τουρισμού (…)». Ακόμη, στο ίδιο άρθρο, προτείνεται «η δημιουργία οργανωμένων λιμενικών υποδομών μικρού μεγέθους για τουριστικά σκάφη»
14. Ο σχεδιασμός της βιομηχανικού τύπου Μαρίνας βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με το Άρθρο 5 του Πρωτοκόλλου, για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Παράκτιων Περιοχών (2009/89/ΕΚ Απόφαση του Συμβουλίου) που ορίζει ως στόχους της ολοκληρωμένης διαχείρισης των παράκτιων περιοχών:
α) « Την διευκόλυνση της αειφόρου ανάπτυξης των παράκτιων ζωνών μέσω του λογικού σχεδιασμού των δραστηριοτήτων, λαμβανομένου υπόψη ότι η οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη συνάδει με το περιβάλλον και τα τοπία·
β) Την διατήρηση των παράκτιων ζωνών προς όφελος των σημερινών και μελλοντικών γενεών·
γ)Την εξασφάλιση της αειφόρου εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων, ιδίως όσον αφορά στα ύδατα·
δ) Την διατήρηση της ακεραιότητας των παράκτιων οικοσυστημάτων και τοπίων και της γεωμορφολογίας των παράκτιων ζωνών.
- Οι μέχρι σήμερα πρωτοβουλίες της τοπικής κοινωνίας με εξαίρεση (πολύ καθυστερημένη θα έλεγα) στο θέμα του τουριστικού περίπτερου είναι τουλάχιστον υποτονικές αν όχι ανύπαρκτες.
- Όλες οι τοπικές αρχές έχουν ενστερνισθεί το δόγμα της ΤΙΝΑ ( δεν υπάρχει εναλλακτική) και μόνο κουβέντα γίνεται για θέματα όπως
Φέρουσα ικανότητα του Νησιού – ανάδειξη και διατήρηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των τοπίων του νησιού που από μόνα τους (χωρίς καμία αξιοποίηση) αποτελούν ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΟΡΟ και σημαντικό παράγοντα της ποιότητας ζωής των ανθρώπων παντού, στις αστικές περιοχές και στην ύπαιθρο, στις υποβαθμισμένες περιοχές αλλά και στις περιοχές υψηλής ποιότητας .
- Αν δεν αλλάξουμε πορεία θα καταντήσουμε αν δεν έχουμε ήδη γίνει μια Λευκάδα του μπετόν και της κουρτινοξαπλώστρας.
- ΟΙ τοπικές αρχές, η πολιτεία και κυρίως οι κοινωνικοί και συλλογικοί φορείς σε συνεργασία με την επιστημονική κοινότητα οφείλουν
- Να αναγνωρίσουν και να ρυθμίσουν νομικά τα τοπία ως ένα απαραίτητο συστατικό στοιχείο του ανθρώπινου περιβάλλοντος, ως μια έκφραση της ποικιλίας της κοινής πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς μας, και ως θεμέλιο ταυτότητας του τόπου μας.
- Να εντάξουν το τοπίο στις περιφερειακές και αστικές πολιτικές σχεδιασμού και στις πολιτιστικές, περιβαλλοντικές, αγροτικές, κοινωνικές και οικονομικές πολιτικές κάθε επιπέδου με πιθανό άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στο τοπίο.
- Να καθιερώσουν διαδικασίες ευρείας και ουσιαστικής δημόσιας διαβούλευσης με τη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας , των επιστημονικών φορέων, των τοπικών και περιφερειακών αρχών και άλλων πλευρών με ενδιαφέρον για τον ορισμό και την εφαρμογή των πολιτικών τοπίου.
Η προσχηματική αναφορά που γίνεται στις δήθεν αντιμετωπίσιμες επιπτώσεις στο τοπίο στα πλαίσια των ΜΠΕ και των ΣΜΠΕ πρέπει επιτέλους να σταματήσει.
Και μόνο από το γεγονός ότι οι ΣΜΠΕ και οι ΜΠΕ εκπονούνται από τον (ή για λογαριασμό του) φορέα που υλοποιεί το σχέδιο ή το έργο, υπάρχει μείζον ζήτημα στο κατά πόσον η σχετική αξιολόγηση μπορεί να είναι αντικειμενική από τη στιγμή που ο ίδιος φορέας και χρηματοδοτεί τον μελετητή και έχει άμεσο συμφέρον να υλοποιηθεί το σχέδιο.
Επιπλέον δε και η όποια προσχηματική διαβούλευση γίνεται επί συγκεκριμένης επιλογής του ενδιαφερόμενου, αγνοώντας οποιαδήποτε ουσιαστική αναφορά στην λεγόμενη ΜΗΔΕΝΙΚΗ ΛΥΣΗ, η οποία σημειωτέο είναι και η μόνη της οποίας οι επιπτώσεις είναι παρούσες και εκτιμήσινες και επ αυτής και μόνο θα μπορούσαν να προταθούν οι αναγκαίες βελτιώσεις.
Όσον αφορά γενικότερα το τοπίο πρέπει επιτέλους να γίνει κατανοητό ότι κάθε τοπίο αποτελεί χώρο οικειοποιημένο, κωδικοποιημένο, που έχει υποστεί χρήσεις και ρυθμίσεις, δηλαδή είναι χώρος κάθε άλλο παρά «ελεύθερος» ή κενός, ένα φαιό νταμάρι για να «« ασκούνται βρίζοντας ξένοι φαντάροι», Άλκης Αλκαίος (Ερωτικό/ μια πιρόγα).
Το τοπίο είναι δημόσιο αγαθό εν κινδύνω και συνεπώς χρήζει πολλαπλής προστασίας επαφίεται δε στον πατριωτισμό των πολιτών για την εφαρμογή αυτής της προστασίας σύμφωνα και με την συνταγματική επιταγή.
[1] Στάθης Τσαγκαρουσιάνος, Χτίζοντας δοχεία ζωής: Μια αθησαύριστη συνέντευξη του μεγάλου αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη (1913-1993) στον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο (με αφορμή την έκδοση τριών σπάνιων βιβλίων του), LIFO, 23/6/2011
[2] Βλαντού Α., 2010. Το τοπίο ως αντικείμενο νομικής προστασίας. Νόμος+Φύση, διαθ. από www.nomoQphysis.org.gr
[3] ΥΑ/Φ.31/22887/2034/29.08.1974 (ΦΕΚ 865Β’/1974)
[4] ΥΑ ΥΠΠΕ/ΔΙΛΑΠ/Γ/180/85009/30.12.1981 (ΦΕΚ 77Β’/1982
[5][5] https://www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr/portal/
[6] (ΦΕΚ 405 Δ/1989, αναδημοσιεύτηκε το 1993 /ΦΕΚ 838 Δ/1993, και τροποποιήθηκε τελευταία φορά το 1997/ΦΕΚ 678 Δ/1997)
[7] Με την απόφαση του ΣΤΕ1478/2025, προέκυψε και η ουσία της εκκρεμότητας της επιχειρηθείσας μέχρι το 2022 ή και της μελλοντικά σκοπούμενης επέμβασης στον συγκεκριμένο ή ανάλογης προστασίας χώρο, που συνοπτικά συνίσταται στο εξής: Για την προκήρυξη κάθε είδους διαγωνισμού που κατά την νομολογία αποτελεί το σημείο έναρξης του έργου, με αντικείμενο έργα ή δραστηριότητες που ενδέχεται να έχουν επιπτώσεις στο περιβάλλον (φυσικό,κοινωνικό, πολιτιστικό, ανθρωπογενές κλπ), απαραίτητη προϋπόθεση (προαπαιτούμενο) νομιμότητας έναρξης του έργου, δηλ. η προκήρυξη του διαγωνισμού, ήταν και είναι η προηγούμενη λήψη περιβαλλοντικής αδειοδότησης.
[8] https://lefkada.gov.gr/dimotikes-enotites-ellomenou-vliho/