Γεώργιος Τριλίβας (Πρώην Περιφερειακός και Δημοτικός Σύμβουλος και ΜΟΝΙΜΟΣ κάτοικος Καστού)
1. Εισαγωγή: Το Διακύβευμα της Μόνιμης Κατοίκησης
Οι νήσοι Κάλαμος και Καστός αντιπροσωπεύουν ένα χαρακτηριστικό –και εξαιρετικά ευάλωτο– παράδειγμα των δημογραφικών και αναπτυξιακών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν τα μικρά νησιωτικά συστήματα της ελληνικής επικράτειας.
Το φαινόμενο της συρρίκνωσης του μόνιμου πληθυσμού σε απομακρυσμένες νησιωτικές κοινότητες δεν αποτελεί, βεβαίως, ελληνική ιδιοτυπία.
Αντιθέτως, απαντάται σε ολόκληρη την Ευρώπη, από τη Σκωτία και την Ιρλανδία έως τη Σαρδηνία και τη Μεσόγειο.
Η διαφορά είναι ότι σε αρκετές περιοχές το πρόβλημα έχει πλέον αναγνωριστεί όχι ως μια αναπόφευκτη ιστορική εξέλιξη, αλλά ως ζήτημα που απαιτεί ειδικές δημόσιες πολιτικές, οικονομικά κίνητρα, στεγαστικά προγράμματα και ολοκληρωμένη περιφερειακή στρατηγική.
Η Ιρλανδία, για παράδειγμα, έχει υιοθετήσει την εθνική πολιτική Our Living Islands, με ειδικές δράσεις για την κατοίκηση, τις μεταφορές, την ψηφιακή συνδεσιμότητα και την οικονομική βιωσιμότητα των υπεράκτιων νησιωτικών κοινοτήτων. Μάλιστα, για ερειπωμένα ακίνητα στα επιλέξιμα υπεράκτια νησιά η στεγαστική ενίσχυση μπορεί να φθάνει έως τις 84.000 ευρώ, αυξημένη σε σχέση με την ηπειρωτική χώρα ακριβώς λόγω του πρόσθετου κόστους της νησιωτικότητας.
Στη Σαρδηνία εφαρμόζονται αντίστοιχα μέτρα κατά της πληθυσμιακής αποψίλωσης μικρών δήμων: προβλέπονται μη επιστρεπτέες ενισχύσεις για αγορά ή ανακαίνιση πρώτης κατοικίας, ενισχύσεις για νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες και φορολογικά εργαλεία για τις επιχειρήσεις.
Για την αγορά ή ανακαίνιση κατοικίας η περιφερειακή πολιτική προβλέπει επιδότηση έως 15.000 ευρώ και έως το 50% της δαπάνης, ενώ υπάρχουν επίσης ενισχύσεις 15.000 ευρώ για νέα επιχειρηματική δραστηριότητα και έως 20.000 ευρώ όταν δημιουργείται πρόσθετη απασχόληση.
Ακόμη και στη Σκωτία, όπου το πρόβλημα της ερήμωσης των νησιών έχει απασχολήσει έντονα την πολιτική συζήτηση, είχε προταθεί το λεγόμενο Islands Bond, με πρόβλεψη ενίσχυσης έως 50.000 λίρες για νέους και οικογένειες που θα παρέμεναν ή θα εγκαθίσταντο σε νησιά που απειλούνται από πληθυσμιακή συρρίκνωση.
Η πρόταση αυτή εντάχθηκε σε ευρύτερη πολιτική αντιμετώπισης της αποπληθυσμοποίησης, ενώ σήμερα η Σκωτία εφαρμόζει ειδικό Action Plan για τη διατήρηση και ανανέωση πληθυσμών αγροτικών και νησιωτικών κοινοτήτων.
Τα παραδείγματα αυτά αποδεικνύουν κάτι κρίσιμο:
Η δημογραφική κατάρρευση δεν ανακόπτεται με ευχές.
Ανακόπτεται μόνο όταν η Πολιτεία καταστήσει οικονομικά, κοινωνικά και πρακτικά δυνατή τη μόνιμη κατοίκηση.
Για τον Κάλαμο και τον Καστό, συνεπώς, δεν απαιτούνται νέες γενικές διακηρύξεις περί «στήριξης της νησιωτικότητας». Απαιτείται μια ολοκληρωμένη, στοχευμένη και θεσμικά κατοχυρωμένη στρατηγική επιβίωσης και ανασυγκρότησης.
Η παρούσα παρέμβαση επιχειρεί να αναδείξει τα διαρθρωτικά αίτια της δημογραφικής συρρίκνωσης, να επισημάνει την ανεπάρκεια των υφιστάμενων πολιτικών και, κυρίως, να καταθέσει συγκεκριμένες και εφαρμόσιμες προτάσεις.
Διότι η εγκατάλειψη ενός μικρού νησιού δεν είναι απλώς ένα τοπικό δημογραφικό γεγονός.
Αφορά την κοινωνική συνοχή, την εδαφική συνέχεια, την πολιτιστική κληρονομιά, την παρουσία ανθρώπινης ζωής στον νησιωτικό χώρο και, τελικά, τη φυσιογνωμία της ίδιας της χώρας.
Όταν ερημώνει ένα νησί, δεν κλείνει απλώς ένα χωριό. Χάνεται μια ολόκληρη ζωντανή κοινότητα μέσα στη θάλασσα.
2. Δημογραφική Πραγματικότητα: Αριθμοί, Ηλικιακή Διάρθρωση και Προοπτικές
Η δημογραφική αποτύπωση του Καστού και του Καλάμου παρέχει αναντίρρητες ενδείξεις για την πορεία ερήμωσής τους.
Σύμφωνα με την τελευταία επίσημη απογραφή, ο Καστός κατέγραψε σαράντα οκτώ (48) κατοίκους.
Ωστόσο, η διαφορά μεταξύ απογραφικού και πραγματικού χειμερινού πληθυσμού είναι θεμελιώδης για την αξιολόγηση της μόνιμης οικιστικής βιωσιμότητας.
Η πραγματική εικόνα του χειμώνα είναι πολύ διαφορετική.
Η επιτόπια καταγραφή αποκαλύπτει μια δραματική φθίνουσα τάση:
Πριν από περίπου μία δεκαετία: περίπου 35 χειμερινοί κάτοικοι.
Προ διετίας: περίπου 18.
Πέρυσι: περίπου 15.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η ηλικιακή σύνθεση του εναπομείναντος πληθυσμού.
Από τα περίπου 15 άτομα, σχεδόν όλοι είναι ηλικιωμένοι.
Περίπου 12-13 βρίσκονται πάνω από την ηλικία των 70 ετών, ενώ σχεδόν οι μισοί είναι άνω των 80.
Ο νεότερος πραγματικά μόνιμος κάτοικος βρίσκεται περίπου στην ηλικία των 50 ετών.
Δεν απαιτείται σύνθετο μαθηματικό μοντέλο για να προβλεφθεί η συνέχεια.
Εάν δεν προστεθεί νέος πληθυσμός, ο Καστός βαδίζει με μαθηματική ακρίβεια προς την ερημοποίηση.
Το ζήτημα είναι ακόμη σοβαρότερο επειδή δεν πρόκειται απλώς για αριθμητική μείωση.
Πρόκειται για κατάρρευση της φυσικής δυνατότητας αναπαραγωγής της ίδιας της κοινότητας.
Όταν δεν υπάρχουν παιδιά, όταν δεν υπάρχουν νέες οικογένειες, όταν ο νεότερος κάτοικος πλησιάζει τα 50 και όταν η μεγάλη πλειονότητα έχει περάσει τα 70, δεν υπάρχει πλέον φυσικός μηχανισμός δημογραφικής ανανέωσης.
Παράλληλα, ο Κάλαμος, αν και διατηρεί μεγαλύτερο πληθυσμιακό μέγεθος, ακολουθεί ανάλογη τροχιά συρρίκνωσης, με τον πραγματικό χειμερινό πληθυσμό να έχει περιοριστεί κάτω από τους 100 κατοίκους.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της παρέμβασης:
Δεν πρέπει να περιμένουμε ο Κάλαμος να φτάσει στους 15 κατοίκους για να αντιδράσουμε.
Η πολιτική πρέπει να λειτουργεί προληπτικά.
Ο Καστός μάς δείχνει σήμερα ποια μπορεί να είναι η εικόνα του Καλάμου αύριο εάν δεν υπάρξει εγκαίρως δραστική αλλαγή πολιτικής.
Το σχολείο ως δημογραφικός συναγερμός
Η λειτουργία του Δημοτικού Σχολείου Καστού έχει ανασταλεί εδώ και δεκαετίες.
Στον Κάλαμο η εκπαιδευτική παρουσία εξακολουθεί να υφίσταται, όμως η σταδιακή μείωση των παιδιών δημιουργεί πραγματική ανησυχία για το μέλλον.
Το κλείσιμο ενός σχολείου σε ένα μικρό νησί δεν αποτελεί απλώς διοικητική μεταβολή.
Αποτελεί δημογραφικό συναγερμό.
Χωρίς παιδικό ή νηπιακό πληθυσμό δεν υπάρχει σχολείο.
Χωρίς σχολείο μια νέα οικογένεια δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο να εγκατασταθεί.
Χωρίς νέες οικογένειες μειώνονται ακόμη περισσότερο τα παιδιά.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που καταλήγει στην ερήμωση.
Γι’ αυτό πρέπει να τεθεί ως εθνικός στόχος:
Κανένα εξαιρετικά μικρό κατοικημένο νησί να μη χάνει την εκπαιδευτική του παρουσία αποκλειστικά λόγω μικρού αριθμού μαθητών, εφόσον υπάρχουν παιδιά μόνιμων κατοίκων.
Η Πολιτεία πρέπει να εξετάσει ειδικό καθεστώς λειτουργίας ολιγομελών νησιωτικών σχολείων, καθώς και πρόσθετα οικονομικά και στεγαστικά κίνητρα για εκπαιδευτικούς που υπηρετούν σε αυτά.
Και πάνω απ’ όλα, πρέπει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε να έρθουν οικογένειες με παιδιά.
Ο κεντρικός στόχος δεν είναι απλώς να παραμείνουν οι τελευταίοι κάτοικοι.
Ο στόχος είναι να ξανακουστεί παιδική φωνή.
3. Το Ειδικό Βάρος της Νησιωτικότητας: Συνταγματική Διάσταση και Αρχές Πολιτικής
Μια κρίσιμη εννοιολογική διάκριση αφορά τη διαφοροποίηση μεταξύ ενός μικρού ορεινού χωριού της ηπειρωτικής χώρας και ενός απομονωμένου μικρού νησιού.
Στην πρώτη περίπτωση, ακόμη και μετά τη δημογραφική υποχώρηση ενός οικισμού, παραμένει συνήθως η δυνατότητα οδικής πρόσβασης σε γειτονικούς οικισμούς, υπηρεσίες και αστικά κέντρα.
Στο νησί παρεμβάλλεται η θάλασσα.
Η πρόσβαση εξαρτάται από δρομολόγια, καιρικές συνθήκες και διαθέσιμα θαλάσσια μέσα.
Το κόστος μεταφοράς ανθρώπων, προϊόντων, καυσίμων, οικοδομικών υλικών, μηχανημάτων και υπηρεσιών πολλαπλασιάζεται.
Αυτό σημαίνει ότι η νησιωτικότητα δεν είναι απλώς γεωγραφικό χαρακτηριστικό.
Είναι μόνιμος οικονομικός και κοινωνικός συντελεστής κόστους.
Η ίδια η συνταγματική τάξη αναγνωρίζει αυτή την ιδιαιτερότητα. Το άρθρο 101 παρ. 4 του Συντάγματος ορίζει ότι ο κοινός νομοθέτης και η Διοίκηση οφείλουν, όταν δρουν κανονιστικά, να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες των νησιωτικών και ορεινών περιοχών, μεριμνώντας για την ανάπτυξή τους.
Άρα, η ειδική μεταχείριση ενός νησιού 15 πραγματικών χειμερινών κατοίκων δεν αποτελεί προνόμιο.
Αποτελεί ουσιαστική ισότητα.
Διότι άνιση είναι, στην πραγματικότητα, η ίση αντιμετώπιση δύο εντελώς άνισων καταστάσεων.Δεν μπορεί ένα νησί με 3.000 κατοίκους, σχολεία, ιατρικές υπηρεσίες, καταστήματα, επιχειρήσεις, τεχνικές υποδομές και σημαντική διοικητική ικανότητα να ανταγωνίζεται για τους ίδιους πόρους και με τους ίδιους όρους ένα νησί όπου τον χειμώνα δεν λειτουργεί ούτε ένα καφενείο ή κατάστημα βασικών αγαθών.
Η Αρχή της Αντίστροφης Προτεραιότητας
Γι’ αυτό προτείνεται η θεσμική καθιέρωση μιας νέας αρχής δημόσιας πολιτικής:
Της Αρχής της Αντίστροφης Προτεραιότητας.
Η κρατική μέριμνα πρέπει να είναι αντιστρόφως ανάλογη της πληθυσμιακής ανθεκτικότητας.
Με απλά λόγια:
Όσο λιγότεροι είναι οι κάτοικοι και όσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος ερήμωσης, τόσο ισχυρότερα πρέπει να είναι τα μέτρα.
Προτείνεται συνεπώς η καθιέρωση ειδικών βαθμίδων:
Κατηγορία Α: νησιά με πραγματικό μόνιμο πληθυσμό έως 50 κατοίκους.
Κατηγορία Β: νησιά με πραγματικό μόνιμο πληθυσμό από 51 έως 100 κατοίκους.
Κατηγορία Γ: μεγαλύτερα μικρά νησιά που αντιμετωπίζουν αποδεδειγμένη δημογραφική συρρίκνωση.
Η Κατηγορία Α θα πρέπει να απολαμβάνει το ανώτατο επίπεδο φορολογικών, στεγαστικών, ασφαλιστικών, μεταφορικών και επενδυτικών κινήτρων.
Έτσι η Πολιτεία θα πάψει να χρηματοδοτεί μόνο εκείνον που έχει ήδη τη μεγαλύτερη διοικητική ικανότητα και θα αρχίσει να στηρίζει περισσότερο εκείνον που βρίσκεται πιο κοντά στην εξαφάνιση.
4. Η Ανάπτυξη Ενάντια στην Εποχικότητα: Παραγωγική Βάση και Υποδομές
Η εποχική τουριστική δραστηριότητα, μολονότι συμβάλλει ουσιαστικά στην τοπική οικονομία κατά τους θερινούς μήνες, δεν μπορεί από μόνη της να εξασφαλίσει τη δωδεκάμηνη βιωσιμότητα του Καλάμου και του Καστού.
Το πρόβλημα επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο.
Έρχεται το καλοκαίρι.
Ανοίγουν οι επιχειρήσεις.
Αυξάνεται ο πληθυσμός.
Δημιουργείται η εικόνα οικονομικής δραστηριότητας και ανάπτυξης.
Τελειώνει η σεζόν.
Οι επιχειρήσεις κλείνουν.
Ο εποχικός πληθυσμός φεύγει.
Και ο χειμώνας βρίσκει πάλι τους ίδιους –και κάθε χρόνο λιγότερους– ανθρώπους μόνους.
Αυτό δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό αναπτυξιακό μοντέλο.
Πραγματική ανάπτυξη σημαίνει να μπορεί κάποιος να ζει, να εργάζεται, να μεγαλώνει παιδιά και να γερνά με ασφάλεια στον Κάλαμο και στον Καστό δώδεκα μήνες τον χρόνο.
Πρωτογενής τομέας και τοπική παραγωγή
Προς αυτή την κατεύθυνση απαιτείται ιδιαίτερη ενίσχυση:
της γεωργίας μικρής κλίμακας,
της κτηνοτροφίας,
της αλιείας,
της μελισσοκομίας,
της τοπικής μεταποίησης,
της παραγωγής τοπικών προϊόντων,
καθώς και νέων μορφών αγροτουρισμού και οικοτουρισμού που μπορούν να επεκτείνουν την οικονομική δραστηριότητα πέραν του διμήνου Ιουλίου-Αυγούστου.
Για έναν νέο αγρότη, αλιέα ή μικρό επιχειρηματία που αποφασίζει να εγκατασταθεί μόνιμα σε νησί κάτω των 50 κατοίκων, η επιδότηση δεν μπορεί να είναι ίδια με εκείνη μιας δραστηριότητας σε μια ανεπτυγμένη περιοχή.
Προτείνεται επομένως προσαύξηση του ποσοστού ενίσχυσης στα ανώτατα επιτρεπόμενα όρια, συμπληρωματική εθνική ενίσχυση όπου επιτρέπεται και ξεχωριστή βαθμολογική προτεραιότητα για επιχειρήσεις δωδεκάμηνης λειτουργίας.
Ψηφιακή απομόνωση τέλος
Παράλληλα, η υψηλής ποιότητας ψηφιακή συνδεσιμότητα πρέπει να αντιμετωπιστεί πλέον σαν βασική υποδομή αντίστοιχη με το ηλεκτρικό ρεύμα και την ύδρευση.
Η Ιρλανδία έχει εντάξει την υψηλής ταχύτητας ευρυζωνική πρόσβαση και την εξ αποστάσεως εργασία στην εθνική στρατηγική της για τα κατοικημένα υπεράκτια νησιά.
Ο Κάλαμος και ο Καστός μπορούν επίσης να προσελκύσουν ανθρώπους που εργάζονται εξ αποστάσεως, αλλά μόνο εάν μπορούν να εγγυηθούν αξιόπιστο γρήγορο διαδίκτυο, ηλεκτρική τροφοδοσία και βασικές υπηρεσίες.
Η τηλεργασία από ένα μικρό νησί δεν πρέπει να παραμένει σύνθημα τουριστικής προβολής.
Πρέπει να γίνει πραγματική δυνατότητα μόνιμης κατοίκησης.
5. Προτάσεις Πολιτικής: Ένα Ολοκληρωμένο Πλέγμα Κινήτρων
Η δημογραφική ανατροπή απαιτεί ένα πολυεπίπεδο σύστημα κινήτρων.
Όχι ένα επίδομα.
Όχι ένα πρόγραμμα.
Όχι μία αποσπασματική παρέμβαση.
Αλλά ένα ειδικό καθεστώς μόνιμης κατοίκησης εξαιρετικά μικρών νησιών.
Ειδική Κάρτα Μόνιμου Κατοίκου Μικρού Νησιού
Κεντρικός άξονας του συστήματος μπορεί να είναι η δημιουργία Ειδικής Κάρτας Μόνιμου Κατοίκου Μικρού Νησιού.
Η κάρτα θα χορηγείται σε όσους αποδεδειγμένα διαμένουν στο νησί για τουλάχιστον οκτώ μήνες ετησίως, με αντικειμενικό και ελεγχόμενο σύστημα πιστοποίησης.
Με τον τρόπο αυτό, τα ειδικά προνόμια θα πηγαίνουν στους ανθρώπους που πραγματικά κρατούν το νησί ζωντανό.
Η Κάρτα πρέπει να συνδέεται με:
– ειδικό καθεστώς ΦΠΑ,
– απαλλαγή ή δραστική μείωση φόρου εισοδήματος,
– απαλλαγή από ΕΝΦΙΑ για την κύρια κατοικία,
– μειωμένες ασφαλιστικές εισφορές,
– δωρεάν ή πλήρως επιδοτούμενη μετακίνηση,
– πλήρη ή υψηλότατη επιδότηση μεταφοράς βασικών αγαθών,
– επιδότηση μεταφοράς οικοδομικών υλικών, μηχανημάτων και επαγγελματικού εξοπλισμού,
– ειδικό επίδομα μόνιμης κατοικίας και εργασίας,
– προτεραιότητα στα ειδικά στεγαστικά και επιχειρηματικά προγράμματα.
Πρόγραμμα «Νέα Ζωή στα Μικρά Νησιά»
Παράλληλα προτείνεται η δημιουργία αυτοτελούς προγράμματος:
«Νέα Ζωή στα Μικρά Νησιά»
Το πρόγραμμα πρέπει να απευθύνεται ειδικά σε νέους, ζευγάρια και οικογένειες που αναλαμβάνουν την υποχρέωση πολυετούς πραγματικής μόνιμης εγκατάστασης.
Θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
1. Επιχορήγηση αγοράς πρώτης κατοικίας.
2. Επιχορήγηση έως πολύ υψηλό ποσοστό για ανακαίνιση εγκαταλελειμμένης κατοικίας.
3. Πρόσθετη ενίσχυση ανά παιδί.
4. Πρόσθετο ποσό για δημιουργία ή μεταφορά επαγγελματικής δραστηριότητας.
5. Κάλυψη του κόστους μεταφοράς οικοσκευής και επαγγελματικού εξοπλισμού.
6. Εγγυημένη πρόσβαση σε γρήγορο διαδίκτυο.
7. Συμβουλευτική και διοικητική υποστήριξη για τα πρώτα χρόνια εγκατάστασης.
Το ιρλανδικό παράδειγμα αποδεικνύει ότι η μεγαλύτερη επιδότηση κατοικίας στα νησιά μπορεί να δικαιολογηθεί ακριβώς από το αυξημένο κόστος κατασκευής και ανακαίνισης.
Η Σαρδηνία αποδεικνύει αντίστοιχα ότι μπορούν να συνδυάζονται στεγαστικές ενισχύσεις με κίνητρα δημιουργίας επιχειρήσεων και στήριξης οικογενειών στις περιοχές που χάνουν πληθυσμό.
Άρα, δεν ανακαλύπτουμε κάτι ανεφάρμοστο.
Ζητάμε να προσαρμόσουμε στην ελληνική πραγματικότητα εργαλεία που ήδη χρησιμοποιούνται στην Ευρώπη.
5α. Ειδικό Επίδομα Νησιωτικότητας για Συνταξιούχους: Η Αντιστάθμιση του Μόνιμου Κόστους
Παράλληλα με τα κίνητρα εγκατάστασης νέων οικογενειών, κρίνεται επιτακτική η θέσπιση ενός Ειδικού Επιδόματος Νησιωτικότητας για το σύνολο των συνταξιούχων που διαμένουν πραγματικά και μόνιμα σε εξαιρετικά μικρά νησιά όπως ο Κάλαμος και ο Καστός.
Η ανάγκη αυτή προκύπτει από μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα:
Το μεγαλύτερο τμήμα του σημερινού χειμερινού πληθυσμού, ιδιαίτερα στον Καστό, αποτελείται από ηλικιωμένους.
Και ακριβώς αυτοί οι άνθρωποι επωμίζονται δυσανάλογα το αυξημένο κόστος ζωής.
Πληρώνουν ακριβότερα για να μετακινηθούν.
Πληρώνουν για να μεταφερθούν αγαθά.
Χρειάζονται συχνότερα ιατρικές μετακινήσεις.
Αντιμετωπίζουν το πρόσθετο ενεργειακό κόστος.
Και πολλές φορές εξαρτώνται από την απέναντι στεριά ακόμη και για μια απλή καθημερινή ανάγκη.
Το επίδομα πρέπει να έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά:
1. Καθολική εφαρμογή
Να καλύπτει όλους τους συνταξιούχους που αποδεικνύουν πραγματική μόνιμη κατοικία τουλάχιστον οκτώ μηνών ετησίως.
Το επίδομα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως προνοιακή ενίσχυση φτώχειας.
Πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αντιστάθμισμα του μόνιμου κόστους νησιωτικότητας.
2. Σύνδεση με το πραγματικό πρόσθετο κόστος
Το ύψος του μπορεί να συνδέεται με ένα «Καλάθι Νησιωτικού Κόστους», το οποίο θα μετρά ετησίως:
– τιμές τροφίμων,
– κόστος καυσίμων και ενέργειας,
– κόστος φαρμάκων και βασικών αγαθών,
– κόστος θαλάσσιων μετακινήσεων,
– κόστος μετάβασης για ιατρικές εξετάσεις και υπηρεσίες.
3. Σωρευτικότητα με τα υπόλοιπα μέτρα
Το επίδομα πρέπει να λειτουργεί παράλληλα με τη δωρεάν μετακίνηση, τις φορολογικές απαλλαγές και την Κάρτα Μόνιμου Κατοίκου.
Ένα ενδεικτικό ποσό 150-200 ευρώ μηνιαίως μπορεί να αποτελέσει βάση δημόσιας συζήτησης και αναλογιστικής μελέτης.
Αλλά το σημαντικότερο είναι η αρχή:
Δεν μπορεί ο ηλικιωμένος που κρατά ζωντανό ένα νησί δώδεκα μήνες τον χρόνο να πληρώνει οικονομικά το τίμημα της γεωγραφίας του.
5β. Ειδικό ΕΣΠΑ αποκλειστικά για τα πολύ μικρά νησιά
Η χρηματοδότηση πρέπει να εξειδικευτεί μέσω ενός ειδικού χρηματοδοτικού σκέλους αποκλειστικά για νησιά κάτω των 100 και, ακόμη περισσότερο, κάτω των 50 πραγματικών μόνιμων κατοίκων.
Όχι άλλες γενικές προσκλήσεις στις οποίες ο Καστός καλείται να ανταγωνιστεί περιοχές με χιλιάδες κατοίκους, τεχνικές υπηρεσίες, εξειδικευμένα στελέχη, συμβούλους και έτοιμες μελέτες.
Η τυπική ισότητα της πρόσκλησης δημιουργεί πραγματική ανισότητα στην πρόσβαση.
Προτείνεται:
– χωριστός και δεσμευμένος προϋπολογισμός,
– απλοποιημένος φάκελος,
– υψηλότερο ποσοστό χρηματοδότησης,
– προκαταβολή ώστε να μην απαιτείται ίδια ρευστότητα,
– μόνιμη τεχνική βοήθεια,
– κεντρική εκπόνηση μελετών για δήμους και μικρές νησιωτικές κοινότητες,
– προτεραιότητα σε έργα ύδρευσης, αποχέτευσης, βιολογικού καθαρισμού, ενέργειας, υγείας και μεταφορών.
Θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα Εθνικό Hub Μικρών Νησιών, στελεχωμένο με μηχανικούς, οικονομολόγους, νομικούς και ειδικούς ευρωπαϊκών προγραμμάτων.
Το Hub θα αναλαμβάνει δωρεάν για τις μικρές κοινότητες:
τη σύνταξη τεχνικών δελτίων,
την προετοιμασία μελετών,
την ωρίμανση έργων,
την αδειοδότηση,
την υποβολή φακέλων,
και την παρακολούθηση της υλοποίησης.
Γιατί δεν μπορεί να ζητά η Πολιτεία από ένα νησί 15 ανθρώπων να διαθέτει τη διοικητική μηχανή μιας πόλης.
5γ. Εργασία και Πρωτογενής Τομέας
Νέοι άνθρωποι δεν εγκαθίστανται κάπου μόνο επειδή τους δίνουμε ένα σπίτι.
Πρέπει να μπορούν να ζήσουν από την εργασία τους.
Χρειάζεται συνεπώς ιδιαίτερα υψηλή επιδότηση για τη δημιουργία μικρών επιχειρήσεων, εργαστηρίων, υπηρεσιών και παραγωγικών δραστηριοτήτων που μπορούν να λειτουργούν ολόκληρο τον χρόνο.
Θα μπορούσε να θεσπιστεί πρόγραμμα «Επιχειρώ στο Μικρό Νησί», με:
– σημαντική αρχική επιχορήγηση,
– αυξημένο ποσοστό χρηματοδότησης για νησιά κάτω των 50 κατοίκων,
– επιδότηση ασφαλιστικών εισφορών τα πρώτα χρόνια,
– επιδότηση μεταφοράς πρώτων υλών,
– φορολογική απαλλαγή ή μεγάλη έκπτωση για συγκεκριμένη περίοδο,
– επιπλέον επιδότηση για κάθε μόνιμη θέση εργασίας που δημιουργείται,
– ειδική πρόβλεψη για επιχειρήσεις που παραμένουν ανοικτές τον χειμώνα.
Η λογική έχει ήδη ευρωπαϊκό προηγούμενο. Στη Σαρδηνία, για παράδειγμα, τα προγράμματα κατά της αποπληθυσμοποίησης προβλέπουν 15.000 ευρώ για άνοιγμα ή μεταφορά επιχείρησης σε μικρό δήμο και έως 20.000 ευρώ όταν υπάρχει αύξηση της απασχόλησης.
Ιδιαίτερη προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στον πρωτογενή τομέα:
γεωργία,
κτηνοτροφία μικρής κλίμακας,
αλιεία,
μελισσοκομία,
τοπική μεταποίηση,
τυποποίηση τοπικών προϊόντων.
Αν θέλουμε να ξαναφέρουμε ζωή στα νησιά, πρέπει να ξαναφέρουμε παραγωγή.
5δ. Ασφαλιστικό και Συνταξιοδοτικό Κίνητρο για τους Νέους Εγκατασταθέντες
Πρέπει να τολμήσουμε ακόμη και λύσεις που σήμερα μπορεί να φαίνονται ριζοσπαστικές.
Ένας νέος άνθρωπος που επιλέγει να ζήσει και να εργαστεί επί δεκαετίες σε ένα νησί 15, 30 ή 50 ανθρώπων αναλαμβάνει ένα πραγματικό κοινωνικό και οικονομικό βάρος.
Ζει μακριά από υπηρεσίες.
Αντιμετωπίζει αυξημένο κόστος.
Αποδέχεται περιορισμένη αγορά εργασίας.
Αποδέχεται ακόμη και περιόδους φυσικού αποκλεισμού λόγω καιρού.
Γιατί λοιπόν ο χρόνος αυτός να αντιμετωπίζεται ασφαλιστικά ακριβώς όπως ο χρόνος εργασίας σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο;
Προτείνεται να εξεταστεί ένα σύστημα προσαυξημένου ασφαλιστικού χρόνου για αποδεδειγμένη μόνιμη εργασία σε νησιά της ανώτατης κατηγορίας δημογραφικού κινδύνου.
Μια ριζοσπαστική πρόταση προς μελέτη θα μπορούσε να είναι:
ένα έτος πραγματικής μόνιμης εργασίας να προσμετράται αυξημένα για συνταξιοδοτικούς σκοπούς, με ειδικό συντελεστή που θα καθοριστεί αναλογιστικά.
Ακόμη και η πρόταση για προσμέτρηση 2:1 μπορεί να τεθεί προς σοβαρή θεσμική και αναλογιστική εξέταση για τις ακραίες περιπτώσεις νησιών κάτω των 50 κατοίκων.
Αντίστοιχα, μπορεί να μελετηθεί ειδικό καθεστώς θεμελίωσης συνταξιοδοτικού δικαιώματος για ανθρώπους που συμπληρώνουν, για παράδειγμα, είκοσι χρόνια πραγματικής μόνιμης εργασίας σε εξαιρετικά μικρό νησί.
Η πρόταση αυτή κατατίθεται ως ελληνική πολιτική πρόταση προς μελέτη και όχι ως αντιγραφή ξένου ασφαλιστικού μοντέλου.
Το βασικό σκεπτικό, όμως, παραμένει ακλόνητο:
αν θέλουμε από έναν τριαντάχρονο να επιλέξει τον Καστό ή τον Κάλαμο αντί για μια μεγάλη πόλη, δεν μπορούμε να του προσφέρουμε μόνο δυσκολίες και να του ζητάμε πατριωτισμό.
Πρέπει να του προσφέρουμε ένα πραγματικό κοινωνικό συμβόλαιο.
Να γνωρίζει ότι η επιλογή του να κρατήσει ζωντανό ένα μικρό νησί αναγνωρίζεται έμπρακτα από την Πολιτεία.
Αυτό είναι το νόημα των πραγματικών κινήτρων.
Και χωρίς πραγματικά κίνητρα, η δημογραφική ανατροπή δεν θα έρθει ποτέ.
Καστός, 18 Αυγούστου 20