Του Κώστα Μεσσήνη.
Είναι η πληροφορία γνώση; Ή είναι μέσο ισχύος;
Η πληροφορία συχνά παρουσιάζεται ως συνώνυμο της γνώσης. Όμως αυτή η ταύτιση είναι παραπλανητική.
Η γνώση προϋποθέτει επεξεργασία, αξιολόγηση και νόημα. Η πληροφορία, από μόνη της, είναι απλώς ένα σήμα.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πόση πληροφορία διαθέτουμε, αλλά πώς την αντιλαμβανόμαστε, πώς την ιεραρχούμε και ποιος ελέγχει τη ροή της.
Η προϊστορική ρίζα της πληροφορίας
Το δεύτερο, βαθύτερο ερώτημα είναι αναπόφευκτο:
Όταν η πληροφορία αποσυνδέεται από τη γνώση, παύει να είναι εργαλείο κατανόησης και μετατρέπεται σε εργαλείο ισχύος;
Η προϊστορική ρίζα της πληροφορίας
Πολύ πριν από την έννοια της «ενημέρωσης», ο άνθρωπος ήταν ήδη δέκτης πληροφοριών.
Ο άνθρωπος των σπηλαίων δεν αναζητούσε αλήθεια· αναζητούσε σήματα επιβίωσης:
- έναν θόρυβο στο σκοτάδι,
- μια κίνηση στη βλάστηση,
- τη μυρωδιά καπνού ή αίματος.
Αυτές οι πληροφορίες δεν ήταν ουδέτερες. Έπρεπε να ερμηνευθούν άμεσα και υπό συνθήκες αβεβαιότητας.
Η εξελικτική ψυχολογία έχει δείξει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος εξελίχθηκε ώστε να υπερεκτιμά τον κίνδυνο: ένας ψευδής «συναγερμός» ήταν λιγότερο θανατηφόρος από μια καθυστερημένη αντίδραση.
Με άλλα λόγια, η ανθρώπινη νόηση:
- δεν εξελίχθηκε για ακρίβεια,
- αλλά για ταχύτητα και επιβίωση.
Αυτό το εξελικτικό υπόστρωμα εξηγεί γιατί, ακόμη και σήμερα, ευφυείς και μορφωμένοι άνθρωποι παραμένουν ευάλωτοι σε ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες.
Γιατί τα fake news επηρεάζουν έξυπνους ανθρώπους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκλαϊκευμένης επιστημονικής προσέγγισης αποτελεί το ελληνικό βίντεο
«Γιατί τα Fake News Ξεγελάνε και ΕΞΥΠΝΟΥΣ Ανθρώπους;» στο YouTube.
Το βασικό του συμπέρασμα είναι ότι η ευφυΐα δεν λειτουργεί πάντα ως ασπίδα απέναντι στην παραπληροφόρηση. Συχνά λειτουργεί αντίστροφα: ο εγκέφαλος δεν αναζητά αντικειμενική αλήθεια, αλλά υπερασπίζεται τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις.
Η πληροφορία που προκαλεί έντονο συναίσθημα — φόβο, οργή, ηθική αγανάκτηση — προσλαμβάνεται ταχύτερα και ελέγχεται λιγότερο.
Πληροφορία, αβεβαιότητα και κερδοσκοπία.
Η σύγχρονη θεωρία δεν αντιμετωπίζει την πληροφορία μόνο ως γνωστικό ζήτημα, αλλά και ως οικονομικό πόρο.
Στο βιβλίο Entrepreneurship and Small Firms των David Deakins και Mark Freel (2017, σελ. 14), η ατελής πληροφόρηση δεν θεωρείται πρόβλημα προς εξάλειψη, αλλά πηγή πλεονεκτήματος.
- Ο Israel Kirzner υποστηρίζει ότι οι επικερδείς επιχειρηματικές ευκαιρίες προκύπτουν από τα κενά στην πληροφόρηση.
- Ο G. L. S. Shackle αναδεικνύει τον ρόλο της αβεβαιότητας και της μη προβλέψιμης πληροφορίας.
- Ο Friedrich Hayek περιγράφει την ασύμμετρη κατανομή της πληροφορίας ως θεμέλιο του δυναμικού ανταγωνισμού.
Η πληροφορία δεν κατανέμεται ισότιμα — και αυτή η ανισότητα δεν είναι παρενέργεια, αλλά δομικό στοιχείο της οικονομικής και πολιτικής λειτουργίας.
Η λογική εξέλιξη της υπερπληροφόρησης
Η υπερπληροφόρηση δεν προέκυψε τυχαία. Είναι το φυσικό αποτέλεσμα:
- της ψηφιοποίησης των ΜΜΕ,
- των κοινωνικών δικτύων σε πραγματικό χρόνο,
- των αλγοριθμικών συστημάτων προτεραιοποίησης περιεχομένου,
- της εμπορευματοποίησης της προσοχής.
Η πληροφορία από αγαθό μετατράπηκε σε ροή — και η ροή σε θόρυβο. Όταν όλα είναι σημαντικά, τίποτα δεν είναι.
«Η υπερπληροφόρηση και το φαινόμενο της γνωστικής στοίβαδας»
Ο όρος «γνωστική στοίβαδα» περιγράφει μια κατάσταση όπου:
- πολλαπλές αφηγήσεις συνυπάρχουν,
- καμία δεν ολοκληρώνεται,
- όλες ανταγωνίζονται για άμεση συναισθηματική αντίδραση.
Ο πολίτης δεν παραπληροφορείται απαραίτητα· υπερφορτώνεται.
Το αποτέλεσμα είναι γνωστική κόπωση, αποστασιοποίηση ή κυνισμός:
«όλοι λένε ψέματα, άρα δεν έχει νόημα να ψάξω».
Υπερπληροφόρηση και καταστροφή χαρακτήρων.
Η καταστροφή χαρακτήρων δεν είναι νέο φαινόμενο. Νέος είναι ο τρόπος.
Όχι μέσω ενός ψεύδους, αλλά μέσω χιλιάδων αποσπασματικών πληροφοριών, υπαινιγμών και μισών αληθειών.
Στο περιβάλλον της υπερπληροφόρησης:
- η αλήθεια δεν αντικρούεται, πνίγεται.
Η επανάληψη υποκαθιστά την απόδειξη και η κοινωνική εντύπωση παγιώνεται ανεξάρτητα από την πραγματικότητα.
Πολιτική και γεωπολιτική σύγκρουση.
Η υπερπληροφόρηση μετατρέπεται σε στρατηγικό εργαλείο.
Δεν χρησιμοποιείται για να πείσει, αλλά για να διασπάσει, να απονομιμοποιήσει και να εξαντλήσει γνωστικά τον πληθυσμό.
Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica, η πανδημία COVID-19 και οι σύγχρονες διεθνείς συγκρούσεις ανέδειξαν ότι η πληροφορία λειτουργεί πλέον ως πεδίο μάχης.
Όχι ηθική παρακμή, αλλά συστημική μετάλλαξη.
Η ποιοτική ενημέρωση δεν υποχωρεί επειδή «οι δημοσιογράφοι έγιναν χειρότεροι».
Υποχωρεί επειδή άλλαξε η αρχιτεκτονική του συστήματος.
Οι αλγόριθμοι δεν είναι ανήθικοι· είναι αδιάφοροι. Προωθούν ό,τι κρατά την προσοχή.
Πώς μπορεί να αμυνθεί ο πολίτης.
Κριτική σκέψη
Όχι μόνο έλεγχος πηγών, αλλά κατανόηση του μηχανισμού.
Φίλτρα
Η επιλογή δεν είναι λογοκρισία. Είναι πράξη αυτοπροστασίας.
Ρυθμός
Η επιβράδυνση είναι πολιτική πράξη σε έναν κόσμο που απαιτεί βιασύνη.
Τελικό συμπέρασμα
Η υπερπληροφόρηση είναι όπλο επειδή εκμεταλλεύεται κάτι βαθιά ανθρώπινο, την ανάγκη για νόημα μέσα στην αβεβαιότητα. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι άφθονη,η επιλεγμένη σιωπή, η καθυστέρηση